شرط بندی

نوامبر 14, 2012

آنتوان چخوف

برگردان علی محمد طباطبایی

 

1 –

شبی تاریک در پائیز بود. بانکدار پیر در کتابخانه ی خود بالا و پائین می رفت و به خاطر می آورد که چگونه پانزده سال پیش در یک شب پائیزی میهمانی به راه انداخته بود. در آن جا مردان باهوش بسیاری حضور داشتند و در میانشان گفتگوهای جالب توجهی در جریان بود. آنها در میان مطالب مختلفی که در باره اش صحبت می کردند به بحث در باره ی حکم اعدام رسیدند. بیشتر میهمانان که درمیانشان روزنامه نگاران و افراد روشنفکر بسیاری دیده می شد  با مجازات مرگ مخالف بودند. آنها این شیوه از مجازات را برای عصر خود دیگر معتبر نمی دانستند و معتقد بودند که روشی غیراخلاقی و نامناسب برای کشورهای مسیحی است. به باور بعضی از آنها مجازات اعدام را می بایست در همه جا با زندانی شدن برای تمامی عمر عوض می کردند.

یکی از میهمانان با بانکدار به مخالفت برخاست: « من با شما موافق نیستم. من شخصاً نه مجازات اعدام و نه زندان ابد را آزمایش کرده ام، اما اگر قرار است قضاوتی ماقبل تجربی شود، باید بگویم که حکم اعدام اخلاقی تر و انسانی تر از زندان ابد است. مجازات اعدام شخص محکوم را در جا می کشد، لیکن ماندن برای تمامی بقیه ی عمر در زندان او را به کندی به قتل می رساند. کدام دژخیمی انسانی تر است، آن که شما را در چند دقیقه به قتل می رساند یا آن دیگری که کشتن شما را در طی سالهای بسیاری به درازا می کشاند »؟

یکی از میهمانان چنین اظهارنظر کرد: « هردوی آنها به یک اندازه غیر اخلاقی اند، زیرا هردو یک هدف دارند: این که انسان را بکشند. حکومت که خدا نیست و این حق را ندارد که آن چیزی را بگیرد که اگر قرار باشد دوباره برگرداند نمی تواند ».

در میان میهمانان حقوق دان جوانی هم بود، مردی کم سن و سال که وقتی از او عقیده اش را پرسیدند چنین گفت: « حکم اعدام و زندان ابد هردو به یک اندازه غیراخلاقی اند، اما اگر قرار بود من میان حکم اعدام و حبس ابد یکی را انتخاب کنم، یقیناً دومی را برمی گزیدم. در هر حال زندگی کردن به هر صورتی بهتر از مردن است ».

در این میان بحث پرشوری به راه افتاد. بانکداری که در آن روزها جوان تر و عصبی تر بود، به ناگهان چنان هیجان زدگی به او دست داد که کنترلش را از دست داد. او با مشت بر روی میز کوبید و به مرد جوان با فریاد چنین گفت: « این واقعیت ندارد! با شما سر دو میلیون شرط می بندم که حاضر نخواهید بود حتی برای پنج سال زندان انفرادی را تحمل کنید ».

مرد جوان پاسخ داد: « اگر شما به جد چنین می گوئید، من شرط را می پذیرم، اما نه پنج سال بلکه پانزده سال می مانم ».

بانکدار با فریاد گفت: « پانزده؟ قبول است! آقایان محترم، من دو میلیون برای شرط بندی می گذارم ».

مرد جوان گفت: « شما دو میلیون خود را به خطر می افکنید و من آزادی ام را »!

و این شرط بندی احمقانه و نامعقول به اجرا گذارده شد! بانکدارِ سبکسر و بد ادا، که احتمال باخت و پرداخت دو میلیون را نمی داد از شرطی که بسته بود بسیار خوشنود می نمود. به هنگام صرف شام جوان را دست انداخته و چنین گفت: « مرد جوان، در حالی که هنوز هم فرصتی باقی است در باره اش بیشتر اندیشه کنید. برای من دو میلیون مبلغ ناقابلی بیش نیست، اما شما سه یا چهار سال از بهترین دوران زندگی خود را از دست می دهید. من می گویم سه یا چهار، زیرا بیشتر از آن را تاب تحمل ندارید. مرد اندوهگین، این را هم فراموش نکنید که تحمل حبس داوطلبانه به مقدار زیادی دشوار تر است تا حبس اجباری. این فکر که شما حق آن را دارید تا هرلحظه که بخواهید دوباره به دنیای آزاد وارد شوید تمامی زندگی شما را در زندان زهرآگین می کند. برایتان متأسفم »!

و حالا بانکدار که برای خودش در کتابخانه بالا و پائین می رفت و تمامی این ها را به خاطر می آورد  از خود پرسید: « هدف از شرط بندی چه بود؟ فایده اش چه بود که آن مرد پانزده سال از زندگی اش را از دست بدهد و من دو میلیون را دور بریزم؟ آیا این می تواند ثابت کند که مجازات اعدام بهتر یا بدتر از حبس ابد است؟ خیر، هرگز. همه اش بی معنی و مهمل است. از جهت من این بوالهوسی مردی لوس بارآمده بود و از جهت آن جوان حرص و طمع برای پول . . . ».

سپس به خاطر آورد که آن شب چگونه ادامه یافته بود. چنین تصمیم گرفته شد که آن مرد جوان می بایست سالهای اسارتش را تحت نظارت شدید در یکی از اتاقک های باغ بانکدار بگذراند. و چنین موافقت شده بود که او برای مدت پانزده سال نباید آزاد باشد تا بتواند از آستانه ی آن اتاقک بیرون آید، یا انسان ها را ببیند، صدای آدم ها را بشنود، یا نامه ای و روزنامه ای دریافت کند. به او اجازه داده شده بود که یک آلت موسیقی و چندین کتاب همراه داشته باشد و به او اجازه داده شده بود تا نامه بنویسد، شراب بنوشد و سیگار دود کند. در چارچوب شرایط آن قرارداد تنها ارتباطی که او می توانست با جهان خارج داشته باشد توسط پنجره ای کوچک بود که برای همین منظور درست شده بود. او می توانست هرچه را که می خواست داشته باشد – کتاب، موسیقی، شراب و از این قبیل – به هر مقدار و آنهم با نوشتن یک درخواست، اما آنها را فقط می بایست از طریق همان پنجره دریافت کند. در قرار داد تمامی جزئیات حال هرچقدر هم ناچیز که باعث می شدند حبس او اکیداً انفرادی باشد در نظر گرفته شده بود و او را موظف ساخته بود که در آنجا مقیم باشد – دقیقاً – برای مدت پانزده سال، که از ساعت دوازده در 14 نوامبر 1870 آغاز می شد و در ساعت دوازده 14 نوامبر سال 1885 خاتمه می یافت. کوچکترین تلاش مرد جوان برای تخطی از شرایط حتی اگر دو دقیقه قبل از خاتمه ی مدت قرار داد می بود بانکدار را از پرداخت آن دو میلیون به او معاف می ساخت.

زندانی در اولین سال حبس خود و تا آنجا که از یاداشت های کوتاه او می توان قضاوت کرد از تنهایی و افسردگی رنج بسیاری برد. صدای پیانو را که از اتاقک او می آمد می شد به طور مداوم و برای روزها و شب ها شنید. او از کشیدن دخانیات و نوشیدن شراب خودداری کرده بود. او نوشت که شراب آرزوها را تهییج می کند و آرزوها بدترین دشمن زندانی هستند و علاوه بر آن هیچ چیز نمی توانست ملالت بارتر باشد از نوشیدن شراب خوب و ندیدن انسانی دیگر. و دخانیات هوای اتاق را خراب می کند. در سال اول کتاب هایی که او درخواست می کرد در درجه ی اول موضوعاتی با محتوای سبک بودند، داستان های بلند با طرحی عاشقانه و پیچیده، حکایت هایی شورانگیز و افسانه ای و از این قبیل.

در سال دوم دیگر صدای پیانو از درون اتاقک او به گوش نمی رسید و زندانی فقط در جستجوی آثار کلاسیک بود. در سال پنجم دوباره صدای موسیقی به گوش می رسید و زندانی سفارش شراب داد. کسانی که او را از میان پنجره می دیدند تعریف کردند که تمامی آنچه او طی آن سال انجام داده بود کاری نبود مگر خوردن و نوشیدن و دراز کشیدن بر روی تختخواب و گاهی خمیازه ای کشیدن و با خود با خشم سخن گفتن. او دیگر کتابی نخواند و فقط گاهی شبها می نشست و می نوشت. او ساعت های زیادی را به نوشتن می گذراند و به هنگام صبح تمامی آنها را پاره پاره می کرد. چندین بار نیز صدای گریه ی او شنیده شده بود.

در نیمه ی دوم سال ششم زندانی مشتاقانه شروع به آموزش زبان، فلسفه و تاریخ نمود. او با شور و شوق فراوان اوقات خود را به طور کامل به این مطالعاتش اختصاص داد – به طوری که بانکدار مجبور بود که مرتب به دنبال کتاب هایی بگردد که او سفارش می داد. در طی چهار سال ششصد جلد کتاب بنا به سفارش او فراهم شده بود. در طی همین دوران بود که بانکدار چنین نامه ای از زندانی دریافت نمود:

« زندانبان عزیز من، من این نامه را برایتان در شش زبان مختلف می نویسم. آنها را به کسانی نشان دهید که با این زبانها آشنایی دارند. بگذارید که آنها نامه ها را بخوانند. اگر آنها حتی یک اشتباه هم در آنها پیدا نکردند من از شما استدعا می کنم تیری در باغ شلیک کنید. این تیر به من نشان خواهد داد که تلاش های من بیهوده نبوده است. نوابغ تمامی دوران ها و کشورها به زبانهای متفاوتی سخن می گفتند، اما در درون سینه هایشان یک شعله ی واحد است که می سوزد. آه، که اگر می دانستید اکنون  روح من چه شادمانی اسرارآمیزی را از این که می تواند آنها را بفهمد احساس می کند »! آرزوی زندانی اکنون برآورده شده بود. بانکدار دستور داد که دو گلوله در باغ شلیک کنند.

سپس بعد از گذشت دهمین سال زندانی به طور ثابت در کنار میزش نشسته و تنها کاری که می کرد خواندن انجیل بود. به نظر بانکدار غریب می آمد که مردی که فقط طی چهار سال ششصد جلد کتاب آموزشی را فراگرفته است چرا باید یکسال از عمر خودش را برای کتابی کم حجم که درک آن ساده است تلف کند. الهیات و تاریخ دین کتابهایی بودند که به دنبال انجیل آمدند.

زندانی در دو سال آخر از حبس خود مقدار قابل توجهی کتاب را به طور اتفاقی انتخاب و می خواند. در یک زمان او مشغول مطالعه ی علوم طبیعی بود و سپس کتاب هایی از بایرون و شکسپیر تقاضا نمود. یاداشت هایی دیده شدند که او در آنها در یک زمان سفارش کتابهای شیمی و راهنمای پزشکی  و یک داستان بلند و چندین رساله ی فلسفی و الهیاتی را داده بود. نوع مطالعه ی او این تصور را القاء می نمود که گویی او انسانی است گرفتار در تکه پاره های کشتی شکسته ی خود و سرگردان در آب های شناور است و تلاش می کند زندگی خودش را حریصانه با چنگ انداختن به یک تیرک و سپس به تیرکی دیگر نجات دهد.

2 –

بانکدار پیر تمامی این ها را از نظر می گذراند و با خود فکر می کرد: « فردا ساعت دوازده او دوباره آزادی خود را بدست می آورد. بر اساس قراری که گذاشته بودیم من باید به او دو میلیون پرداخت کنم. اگر این کار را بکنم، دیگر کار من تمام است: من به طور تمام و کمال ورشکسته و بیچاره می شوم ».

پانزده سال پیش از این ثروت میلیونی اش آن قدر زیاد بود که فراتر از توان محاسبه اش می نمود. اکنون او از آن بیم داشت تا از خود پرسش کند که کدام یک بیشتر است، بدهی ها یا دارایی هایش. ریسک های خطرناک مالی در بازار سهام، سرمایه گذاری های بی حساب و کتاب و تحریک پذیری هایی که او نتوانسته بود حتی در سالهای پیشرفت از آنها گذر کند هرکدام به سهم خود باعث افول بخت  و دارایی او شده بودند و میلیونری که زمانی مغرور، بی باک و متکی به خود بود اکنون بانکداری درجه ی متوسط شده بود و از هر افزایش و نزول در سرمایه گزاری هایش در خود می لرزید. پیر مرد در همان حالی که موهایش را از نا امیدی چنگ می زد غرغر کنان گفت: « ای شرط بندی لعنتی! چرا مردک در این سالها نمرد؟ او اکنون فقط چهل سال دارد. و تا آخرین دار و ندارم را از من خواهد ربود. او سپس ازدواج کرده و از زندگی اش لذت می برد و در بازار بورس به ریسک کردن می پردازد در همان حالی که من باید با حسادت و همچون یک گدا ناظر خوشبختی او باشم و هر روزه از او همان جمله ی تکراری را بشنوم: من این خوشبختی را که امروز از آن برخوردارم به شما مدیون هستم، حال بگذارید من به شما کمک کنم! خیر، این دیگر قابل تحمل نیست! تنها راه برای نجات یافتن از ورشکستگی و بی آبرویی مرگ آن مرد است ».

بانکدار می شنید که زنگ ساعت سه به صدا درآمده است. در خانه همه در خواب بودند و از خارج هیچ صدایی شنیده نمی شد مگر خش خش بادی که در برگهای درختان افتاده بود. او در حالی که سعی داشت صدایی از خود درنیاورد از درون یک گاوصندوق ضد آتش کلید اتاقی را بیرون آورد که برای مدت پانزده سال همچنان بسته مانده بود. سپس پالتوی خود را به تن کرده و از خانه خارج شد.

در باغ همه جا تاریک و سرد بود و باران به کندی می بارید. باد خنک و مرطوبی در حال به سرعت گذشتن از میان باغ بود، زوزه می کشید و برای لحظه ای هم به درختان استراحت نمی داد. بانکدار هرچقدر به چشمانش فشار آورد نه زمین را توانست تشخیص دهد و نه تندیس های سفید را و نه حتی خود اتاقک و درخت ها را. وقتی به نقطه ای رسید که اتاقک در آنجا قرار داشت دو بار نگهبان را صدا زد، اما پاسخی نیامد. چنین به نظر می رسید که او جایی در آشپزخانه یا گلخانه از شر هوای بد پناه گرفته و لابد به خواب رفته است.

پیر مرد با خود اندیشید: « اگر دل و جرئت انجام تصمیمی را که گرفته ام داشته باشم، اول از همه به نگهبان سوء ظن پیدا می کنند ».

او در تاریکی به دنبال پله ها و در گشت و وارد راه ورودی اتاقک گردید. آنگاه کورمال کورمال به جلو رفت تا به یک دالان کوچک رسید و کبریتی آتش زد. هیچ کس آنجا نبود، اما تختخوابی دیده می شد که در آن از رختخواب اثری نبود و در یک گوشه بخاری تیره رنگ از جنس چدن دیده می شد. مهر و مومی که بر روی در اتاق زندانی زده شده بود همچنان سالم بود.

هنگامی که کبریت خاموش شد، پیر مرد که از شدت هیجان می لرزید از درون پنجره ی کوچک دزدکی نگاهی به داخل انداخت. در اتاق زندانی شمعی با نور ضعیف روشن بود و خود او در پشت میزی نشسته بود. از خود او بجز پشتش، موی سرش و دستانش چیز دیگری پیدا نبود. چند کتاب باز بر روی میز، بر روی دو صندلی ساده و بر روی فرش نزدیک میز قرار داشتند.

پنج دقیقه به همان ترتیب گذشت، اما زندانی از جای خود کوچک ترین تکانی هم نخورد. پانزده سال حبس به او آموخته بود که آرام بنشیند. بانکدار با انگشتش ضربه ای به پنجره زد، و زندانی به عنوان پاسخی به او هیچ گونه حرکتی نکرد. آنگاه بانکدار با احتیاط مهر در را شکست و کلید را در قفل قرار داد. سپس قفل زنگ زده صدایی ناهنجار از خود بیرون داد و ناله ی غژغژ کننده ی در بلند شد. بانکدار انتظار داشت که بلافاصله صدای پا و فریادی از شگفتی را بشنود، اما سه دقیقه گذشتند و درون اتاق همچنان ساکت و آرام بود. او تصمیم گرفت که داخل شود.

در پشت میز مردی که شباهتی به انسان های معمولی نداشت بی حرکت نشسته بود. او در واقع اسکلتی بود که پوستش را محکم بر روی استخوان هایش کشیده بودند، با موهای مجعدی شبیه به زنها و ریشی درهم. صورتش زرد بود با ته مایه ای به رنگ خاک، گونه هایش فرو رفته بودند، پشتی دراز و باریک داشت، و دستش که کله ی پرپشت از مویش را بر روی آن تکیه داده بود چنان لاغر و ظریف بود که نگاه کردن به آن هولناک می نمود. در طی سالهای دراز حبس اکنون قسمت هایی از موهایش در حال تبدیل به رگه هایی به رنگ سفید و نقره ای بودند و چنانچه کسی به چهره ی نحیف او که شبیه پیرمردها شده بود می نگریست غیر ممکن بود بپذیرد که او فقط چهل سال سن دارد. در آن لحظه او خواب بود . . . بر روی میز و در برابر سرِ خم شده اش برگه ی کاغذی قرار داشت که بر روی آن به خط خوش چیزی نوشته شده بود.

بانکدار با خود می اندیشید: « موجود بدبخت! او خواب است و به احتمال بسیار خواب میلیون هایش را می بیند. و فقط کافی است که من این مرد نیمه جان را بگیرم، بر روی تختخواب بیندازم، به سهولت با فشار یک بالش جلوی نفس کشیدنش را بگیرم و حتی دقیق ترین کارشناس هیچ نشانه ای از مرگی که در اثر خشونت ایجاد شده باشد نخواهد یافت. اما بگذار اول آنچه را که او اینجا نوشته است بخوانم . . . ».

بانکدار برگه ی کاغد را از روی میز برداشت و شروع به خواندن کرد: « فردا در ساعت دوازده من دوباره آزادی خود را به دست می آورم و اجازه معاشرت با دیگر انسان ها را خواهم داشت، اما قبل از آن که این اتاق را ترک کنم و نور آفتاب را ببینم فکر می کنم ضرورت دارد تا چند کلامی با شما سخن گویم. من با وجدانی پاک در پیشگاه خداوند که شاهد من است به شما می گویم که من آزادی و زندگی و سلامتی و همه ی آن چیزهایی را که در کتاب هایتان به عنوان چیزهای خوب جهان به حساب آورده شده است حقیر می شمرم ».

« پانزده سال است که من با علاقه ی تمام زندگی این جهانی را مطالعه می کنم. البته درست است که من نه زمین را دیده ام و نه انسان هایش را، اما من از کتاب های شما شراب های دلپذیر نوشیدم، ترانه هایی خواندم، در جنگل ها گوزن ها و گرازهای نر شکار کردم، با زنان عشق ورزی نمودم . . . زیبایی هایی به لطیفی ابرها که توسط جادوی شاعران و نوابغ شما خلق شده اند شبها به دیدار من آمدند و درگوش هایم قصه های شگفت انگیزی نجوا کردند و مغز مرا دچار چرخش و فعالیت شدید نمودند. در کتاب های شما من به قله های البرز و مون بلان صعود کردم و از آنجا دیدم که چگونه خورشید از پشت افق سربرمی آورد و تماشا کردم که به هنگام غروب به چه سان آسمان، اقیانوس ها و قله های کوه ها را با طلا و رنگ سرخ نور باران می کند. و از آنجا نور خیره کننده ی آذرخش ها را در بالای سرم دیدم و شکافته شدن و از هم جدا شدن ابرهای توفان زا را. من جنگل ها، مزارع سرسبز، رودخانه ها، دریاچه ها و شهرها را تماشا کردم. من آواز خواندن پری های دریایی را شنیدم و نغمه ی نی های چوپانان را. من بال های دیو های زیبا روی را لمس کردم که که به زمین آمده بودند تا با هم در باره ی خدا صحبت کنیم . . . در کتاب های شما من خود را به درون گودال های بی انتها پرتاب نمودم، معجزه هایی به انجام رساندم، انسان هایی را به هلاکت رساندم، شهرهایی را با خاک یکسان کردم، در مورد دین های تازه ای وعظ کردم، امپراتوری های بزرگی را فتح نمودم . . . ».

« کتاب های شما بودند که به من حکمت و فرزانگی بخشیدند. تمامی اندیشه های نا آرامی که در تمامی اعصار در مغز انسان ها به کمال رسیده بودند در یک قطب نمای کوچک در مغزم به هم فشرده ومتراکم شدند. اکنون می دانم که من از تمامی شما آگاه تر هستم ».

« و با این وجود من کتاب های شما را خوار می شمرم. برای من فرزانگی و نعمت های این جهان ارزشی ندارند. همه ی آنها بی فایده، ناپایدار، فریبنده و همچون سراب اغوا کننده اند. شما شاید مغرور، دانا و زیبا باشید اما در هر حال مرگ شما را از صحنه ی گیتی چنان محو می کند که گویی شما بیشتر از یک موش که در سوراخی پنهان شده است نیستید، و بالاخره یک روز اعقاب شما، سرگذشت شما و خلاقیت های فناناپذیرتان همه همراه هم با کره ی خاکی که در آن زندگی می کنیم نابود می شوند.

« شما عقل و منطق خود را از دست داده و راه عوضی را می پیمائید. شما دروغ را به جای حقیقت می گیرید و زشتی را به جای زیبایی. شما شگفت زده خواید شد چنانچه با توجه به رویدادهایی غیرعادی و عجیب مشاهده کنید که به ناگهان بر روی درختان میوه قورباغه و مارمولک به جای سیب و پرتقال به بار می نشینند و یا چنانچه گل های رز رایحه ای مانند بوی عرق اسب بدهند. و من نیز از شما شگفت زده ام که آسمان را با زمین معاوضه کرده اید. نمی خواهم علت این کار شما را بدانم ».

« برای آن که در عمل به شما ثابت کنم تا چه اندازه همه ی آنچه را که شما می پرستید و به دنبالشان هستید در نظر من حقیر و بی ارزش هستند، من از آن دو میلیونی صرف نظر می کنم که زمانی رویایش را همچون رویایی از یک بهشت برین در سر می پروراندم و اکنون از آن بیزارم. برای آن که خود را از حق گرفتن آن پول محروم سازم می خواهم پنج ساعت قبل از مدت تعیین شده اینجا را ترک کنم و به این ترتیب قرارداد را نقض نمایم . . . ».

هنگامی که بانکدار نامه ی زندانی را خواند برگه ی کاغذ را بر روی میز گذارد، سر این مرد عجیب را بوسید و در حالی که اشک می ریخت از اتاقک بیرون رفت. در هیچ زمان دیگری، حتی هنگامی که در بازار بورس مبالغ سنگینی را از دست داده بود چنین حالت خفت و خواری نسبت به خود احساس نکرده بود. هنگامی که به خانه ی خود رسید، بر روی تخت دراز کشید اما برای ساعت ها عواطف و احساسات مانع از بخواب رفتنش گردیدند.

روز بعد نگهبان با عجله و با صورتی رنگ پریده وارد شد و به او گزارش داد که او آن مرد را دیده است که از  پنجره ی اتاقک بیرون آمده و داخل باغ شده، سپس به سوی دروازه باغ رفته و آنگاه از نظر ناپدید شده است. بانکدار به سرعت از جایش بلند شد و همراه نگهبان به طرف اتاقک رفت و یقین حاصل کرد که زندانی فرار کرده است. آنگاه او برای جلوگیری از هرگونه شایعه نوشته ای را که در آن از دریافت دو میلیون چشم پوشی شده بود از روی میز برداشت و هنگامی که به خانه رسید آن را در گاو صندوق ضد حریق پنهان کرد.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: