نقاب و چهره (15)

نوامبر 1, 2012

ادراك شباهت سیماشناختی در زندگی و هنر

ای.اچ. گمبریچ

بخش آخر

برگردان علی محمد طباطبایی

 

تصویر 32: تصویری از اسكار كوكوشكا

 

 بزرگترین نقاشان چهره به احتمال زیاد به هر دو سازوكارِ انعكاس‎دادن و فاصله‎قائل‎شدن [تمایزگذاردن] دسترسی داشته‎اند و آموخته بودند كه هر دوی آنها را به یك اندازه به تسلط خود درآوردند. یقیناً اتفاقی نیست كه شخصی مانند رمبراند در تمامی طول زندگی اش هرگز از مطالعه ی چهره ی خودش در تمامی تغییرات و  حالت های روحی دست برنداشت. اما با این وجود این مشغولیت پرشور و فشرده كه با ویژگی های شخصی خودش داشت بردرك و آگاهی بصری از ظاهر خارجی مدل های چهره‎ای كه انتخاب می‎نمود تاثیری روشن كننده داشت و نه بغرنج كننده. در مجموعه ی آثار مربوط به چهره‎های رمبراند گوناگونی چشمگیری از سیماشناسی ها را می‎توان یافت، بطوریكه هركدام از آن تك چهره‎ها یك شخصیت [خصلت] دیگری را در خود ضبط كرده‎اند.

   آیا اصلاً در اینجا اجازه داریم كه از شخصیت [خصلت] صحبت كنیم؟ یكی از مهمترین نقاشان معاصر در چهره پردازی یكبار به من خاطر نشان كرد كه هرگز نمی‎داند منظور مردم از گفتن اینكه نقاش شخصیت مدل را برملا می‎كند چیست. او می گفت كه نمی‎تواند شخصیت را بلكه فقط یك چهره را نقاشـی كــند. من برای این نقطه نظر بدبینانه از یك استاد مسلم احترام بیشتری قائلم تا برای سخـنان پوچ و احساساتی در باره ی هنرمندانی كه گویا روح [یا ضمیر] را نقاش می‎كنند. اما با تمام اینها یك نقاشی چهره ی عالی و بی نظیر ـ كه شامل بعضی از تابلوهای آن نقاش مورد نظر ما هم می‎شوند ـ این توهم را به ما می‎بخشند كه در پشت چهره نقاب را ببینیم.

   البته كاملاً درست است كه ما تقریباً چیزی از شخصیت اغلب مدل های رمبراند نمی‎دانیم. اما آنچه  باعث  می‎شود علاقمندان هنر، هنگامی كه در برابر تك چهره های بی نظیر میراث هنری ما قرار می‎گیرند تا بدین حد مجذوب شوند، احساسی است از زنده بودن، یعنی احساسی كه از درون آن نقاشی ها ساطع می‎شود. شاهكارهای برجسته همچون تك چهره ی ولاسكوئز از پاپ اینوسنز دهم هرگز به نظر نمی رسد كه فقط در یك حالت متوقف شده باشند، بلكه احساس می‎كنیم كه در برابر چشمان ما تغییر می‎یابد به نحوی كه گوئی تنوع وسیعی از تعبیرها را به ما عرضه می‎دارد كه همگی آنها قابل درك و قانع كننده اند. با این وجود این استنكاف تصویر در برابر منجمد شدن به درون یك نقاب و امتناع از اقامت گزیدن در تعبیری غیر قابل تغییر به قیمت دقت [وضوح] بدست نیامده است. ما از ابهام ها یا اجزاء غیر مشخصی كه به تفسیرهای ناهمساز می‎انجامند آگاه نیستیم، بلكه دارای توهمی از یك چهره هستیم كه حالت و بیان های متفاوتی به خود می‎پذیرد، حالت و بیان‎هائی كه تماماً با آنچه به عنوان حالت و بیان غالب معین می‎شود سازگار اند: یعنی  aria یا همان حال و هوای چهره. عمل انعكاسی ما ـ اگر اجازه داشته باشم كه این واژه ی شكننده را مورد استفاده قرار دهم ـ توسط دركی عمیق هدایت می شود كه هنرمند آنرا از ساختار ژرف چهره بدست آورده است، یعنی آنچه این امكان را فراهم می‎آورد كه ما نوسانات گوناگون سیماشناسی زنده [نما] را ایجاد كرده و به آزمون گذاریم. همزمان چنین احساسی داریم كه واقعاً آنچه در پشت ظاهر خارجی در حال تغییر ثابت است را ادراك می‎كنیم، یعنی راه حل پوشیده از انظارِ معادله یا رنگ واقعی [چهره ی طبیعی] انسان(30). همه ی اینها استعاره های نارسائی بیشتر نیستند، امــا با این وجود حكایت از آن دارند كه شاید حقیقتی هم در ادعای قدیمی افلاطونی نهفته باشد كه چنان به طور فشرده و موجز در جواب دندان شكن ماكس لیبرمان به مدلی ناخشنود بیان گردید: آقای عزیز، شباهت این تابلو به شما از شباهت شما به خودتان بیشتر است.

تصویر 33: توماس جی.ماساریخ، نقاشی شده توسط

 

تصویر 34: عكسی از جی.ماساریخ، 1935 اسكار كوكوشكا

 

تصویر 35: تك چهره ی رمبراند از خودش، گالری ملی هنر واشنگتن

 

تصویر 36: فیلسوف، اثری از رمبراند، گالری ملی هنر واشنگتن

تصویر 37: پاپ اینوسنس دهم، اثری از دیگو ولاسكوئز، رم گالری دوریا

_______________

یاداشت ها:

30 ـ آنچه مایل به پیشنهاد دادنش هستم، اما نمی توانم آنرا به اثبات برسانم این است كه ولاسكوئز قادر بود كه دقیقاً همان مسئله ای را حل كند كه اورپن (مقایسه شود با یاداشت شماره ی 8) به عنوان غلبه ناپذیر مورد توجه قرار داده بود.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: