نقاب و چهره (12)

سپتامبر 23, 2012

 ادراك شباهت سیماشناختی در زندگی و هنر

ای.اچ. گمبریچ

بخش دوازدهم

برگردان علی محمد طباطبایی

 

 تصویر 28: كاسپار براون، اخبار 1848، از نشریة Fliegende Blaetter

   وقتی امید كسی به یاس مبدل می‎شود، اصطلاحاً به او می‎گوئیم كه او صورت درازی به خود گرفته است * كه معنی این عبارت این است كه قیافه ی او بسیار محزون به نظر می‎رسد. در كاریكاتوری آلمانی از سال 1848 همین اصطلاح به نحو بسیار آشكاری به تصویر آمده است. البته انسانهائی وجود دارند كه دارای صورتی كشیده هستند، و اگر اتفاقاً هنرپیشه ای كمدی باشند می‎توانند این ظاهر نا امید كننده را به نحو موثری به كار گیرند. اما اگر واقعاً قصد آن داریم كه بیان حالت آنها را تفسیر كنیم لازم است كه هر كدام از ویژگی ها را به یكی از دو متغیر p یا m اختصاص دهیم، ویژگی پایدار یا p و ویژگی متحرك یا m ، و این جدائی می تواند گاهی به خطا هم برود.

مشكل در حل این معادله شاید توجیهی باشد برای گوناگونی شگفت آور تفسیرهائی كه ما گاهی در رابطه با آثار هنری با آنها روبرو می شویم. در قرن نوزدهم كتابی كامل نوشته شد كه در آن تعبیرهای گوناگونی از بیان حالت چهره در تك چهره های رومی از آنتینوس جمع آوری شده است(22). یكی از دلایل این اختلاف نظرها شاید در اختصاص دادن جایگاه آنها به دو متغیرِ من باشد. آیا نورچشمی هادریان** لبانش را كمی غنچه كرده است یا آنكه او طبیعتاً دارای چنین لبانی بوده است؟ اگر حساسیت خود را به اختلافات جزئی در چنین مواردی متوجه سازیم، تعبیر حاصله از بیان حالت عملاً دچار دگرگونی خواهد شد.

نگاهی گذرا به تاریخ سیماشناسی شاید بتواند اندكی به بحث مورد نظر ما روشنی بخشد. سیماشناسی در اصل به عنوان هنر خواندن شخصیت از طریق چهرة افراد پنداشته می‎شد. لاكن ویژگی هائی كه در آن مورد توجه قرار می‎گرفت، به مشخصه های ثابت [یا پایدار] منحصر می‎گشت. از دوران كلاسیك عهد باستان این هنر اساساً بر مقایسه بین یك تیپ انسانی با گونه‎های حیوانی متكی بود. [بر طبق آن] بینی خمیده حاكی از آن است كه دارنده اش همچون یك عقاب اصیل است و چهره ای كودن از سرشت خونسرد*** دارنده اش خبر می‎دهد. این مقایسه ها كه برای اولین بار در قرن شانزدهم در كتابی از دلاپورتا (23) به تصویر درآمدند، بدون تردید هنرِ در حال اعتلای كاریكاتور از چهره را مورد تاثیر خود قرار دادند، زیرا آنها تاثیر ناپذیری [استقلال] خصلت‎های سیماشناختی در نسبت با تعییرات اجزاء متشكله را آشكار می‎ساختند. چهرة انسانی و قابل تشخیص می‎تواند به طرزی شگفت انگیز » شبیه « یك گاو قابل تشخیص به نظر آید.

تصویر 29: تندیسی رومی از آنتینوس، موزة ناپل

  بدون شك این سنت شبه علمی بر واكنشی متكی است كه ما اغلب آنرا می شناسیم و تجربه كرده ایم. در یكـی از گفتگوهای بی پروای ایگوراستراوینسكی وی از شخــصی صحبت می‎كرد » زنی لایق احترام، كه به

طور طبیعی و از بخت بد همچون یك مرغ [همیشه] عصبانی بود، حتی آن هنگام كه دارای خلق و خوی به ظاهر خوبی بود « (24). البته می‎توان در این باره به نزاع پرداخت كه مگر ممكن است مرغ ها هم  به نظر عصبانی آیند ـ و شاید در اینجا واژة غرغرو دقیق تر باشد ـ اما هیچ كس به سادگی انكار نمی‎كند كه مرغ ها در خود »  حالتی  « دارند كه شاید یك زن نگون بخت در آن سهیم باشد. در مفهوم برآورد اولیة خود شاید بتوانیم بگوئیم كه شكل ثابت [پایدار] از سر (p) به كمك حالت و بیان متحرك [متغیر] تفسیر می‎شود و اینكه این همان ریشة روان شناختی از خرافات سیماشناختی است.

_______________________

* to pull a long face

** منظور پابلیوس آلیوس هادریانوس قیصر روم است (متولد 76 پس از میلاد).

***  در متن آلمانی به جای واژة خونسر » لجباز یا یكدنده « آمده است ـ م .

22 ـ Ferdinand Laban، در كتابی به زبان آلمانی به نام  Der Gemuetsausdruck des Antinous یا بیان احساسات قلبی (برلین، 1891). من سعی نمودم دامنة وسیعی از تفسیرهای آثار هنری را در  Botticelli’s Mythologies یا اسطوره شناسی های بوتی چلی در Journal of the Warburg and Courtauld Institutes

جلد هشتم، 1945، صفحات 11 و 12. همچنین چاپ مجدد در Symbolic Images (London, 1972)  یا تصاویر نمادین، صفحات 204 تا 206. و در The Evidence of Image یا برهان تصاویر به ویراستاری سینگلتون مطابق با آنچه در زیر نویس شمارة 21 آورده شد.

23- G.B.della Porta, De humana Physiognomia (1586).

24- Igor Stravinsky and Robert Craft, Themes and Episodes, (New York, 1966), p.152.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: