چند خطی از آیزایا برلین بخوانیم

سپتامبر 13, 2012

آیزایا برلین

برگردان رضا رضایی

پرشورترین، پیگیرترین، افراطی ترین و سازش ناپذیرترین دشمن روشنگری و بخصوص تمامی صورت های عقل باوری زمانه، یوهان گئورگ هامان بود (که در قرن هژدهم به دنیا آمد و در همان قرن از دنیا رفت). تاثیر مستقیم و غیرمستقیم او بر طغیان رمانتیک ها علیه کل گرایی و علیه روش علمی در هر لفاف و ظاهر آن، بسیار زیاد و شاید هم تعین کننده بود.

شاید در نظر اول این ادعا پوچ بنماید، آن هم در باره ی کسی که نامش در دنیای انگلیسی زبان چندان شناخته شده نیست و صرفاً در چند دایره المعارف بزرگ یا اختصاصی از او به عنوان نویسنده ای مرموز یاد شده که مطالبش مغشوش، مبهم و تقریباً به کلی نامفهوم است و شخصیتی غیرعادی و منزوی است. در باره ی نظریاتش نیز چیزی گفته نمی شود جز این که او دلبسته ی یک نوع مسیحیت کاملاً شخصی بود که عموماً آن را صورتی از زهد و پارسایی به شمار آورده اند؛ به حقایق خفیه ی وحی و تبرک نص انجیل اعتقاد داشت که الحاد فرانسوی وماتریالیسم زمانه اش آن را انکار می کرد؛ و در نهضت ادبی آلمان، معروف به طوفان و فشار (1) صرفاً شخصیتی حاشیه ای محسوب می شد. در کتاب ها و رساله های تاریخ ادبیات گاهی برای او نقش کوچکی در تلاطم های ادبیات « پیش از رمانتیک » دهه های 1760 و 1770 آلمان قائل شده اند، در زندگینامه هایی که در باره کانت نوشه اند از هامان به عنوان همشهری او در کونیگسبرگ ذکر خیری می شود: متقننی ناراضی و فیلسوفی آماتور که زمانی کانت دستش را گرفت اما بعد رهایش کرد، کسی که از کانت انتقاد کرد بی آن که کانت را فهمیده باشد. زندگینامه نویسان گوته نیز گاهی چند قول گوته را از خود زندگینامه ی گوته به نام شعر و حقیقت (2) در تمجید هامان نقل می کنند.

اما اینها هیچ تصویر روشنی به ما نمی دهند: در این کتاب های تاریخ (درست مانند زندگی اش) هامان در حاشیه ی نهضت اصلی اندیشه ها می ایستد و به نوعی مایه ی حیرت و شگفتی می شود و گاه مورد توجه مورخان الهایت پروتستان قرار می گیرد، اما در بیشتر موارد کلاً نادیده می ماند. با این حال هردر (Herder) که کمتر کسی در باره ی سهم او در دگرگونی نحوه ی نگارش متون تاریخ و جامعه شناسی چون و چرا می کند زمانی به هامان نوشت که راضی است به این که « شتربانی » باشد که « سیب های متبرک مقدس و خرامان او را که حامل انجیل است از زمین جمع کند». هردر هامان را نابغه می دانست و می ستود و او را بزرگترین معلم خود به شمار می آورد و بعد از مرگ هامان نیز به خاکستر او مانند بقایای یک پیامبر احترام گذاشت. قاره ی آمریکا به نام آمریگو وسپ,چی خوانده شد، اما کریستوف کلمب بود که قاره ی پهناور او را کشف کرد؛ در این جا نیز کریستوف کلمب ما، همان طور که هردر علناً اقرار کرده است هامان بود.

هامان سزاوار بررسی است: او یکی از عدود نقادان کاملاً اصیل عصر جدید است. او به آن که وام آشکاری به کسی داشته باشد به کل ارتدوکسی غالب حمله می کند و برای این کار سلاح هایی به دست می گیرد که بعضی منسوخ و بعضی دیگر بی اثر یا نابرا هستند، اما این سلاح ها هنوز آن قدر قدرت دارند که مانع پیشروی دشمن شوند، متحدانی را به زیر بیرق ارتجاعی او بکشانند و مقامی این جهانی را در برابر پیشروی روشنگری و عقل قرن هژدهمی آغاز کنند . . . مقاومتی که نهایتاً به رمانتیسم، ابهام باوری و ارتجاع سیاسی ختم شد، آن هم با تجدید حیات عظیم و عمیقاً تاثیرگذار صورت های هنری و سرانجام با خسارت زدن همیشگی به زندگی اجتماعی و سیاسی انسان ها. چنین چهره ای مسلماً در خور توجه است.

هامان پیشاهنگ عقل ستیزی در همه ی حوزه ها است. روسو و برک (Burk) را که معاصر او بودند نمی توانیم پیشاهنگ این راه بخوانیم، زیرا اندیشه های صراحتاً سیاسی روسو به لحاظ عقلانیت شان کلاسیک اند و برک نیز هرچند نظریه های مبتنی بر مجردات را نفی می کند باز به مذاق آرام و سلیم انسان های متأمل خوش می آید. هامان هیچ کدام از این ویژگی ها را نداشت: اژدهای هفت سر عقل و نظریه و تعمیم هرجا که سرهای هیولاوار خود را بلند می کرد هامان به آن ضربه می زد. هامان زرادخانه ای فراهم آورد که رمانتیک های معتدل تر ـ ماند هردر، حتی صاحبان سردتری چون گوته ی جوان و حتی هگل که نقد مطول و نه چندان دوستانه ای بر آثار او نوشت و حتی هومبولت متین و منطقی و لیبرال های همتای او ـ بعضی از کاری ترین سلاح های خود را از آن برداشتند. هامان سرچشمه ی فراموش شده ی نهضتی است که سرانجام کل اروپا را فراگرفت.

از صفحه 21 تا 24 کتاب.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: