نقاب و چهره (9)

سپتامبر 7, 2012

ادراك شباهت سیماشناختی در زندگی و هنر

ای.اچ. گمبریچ

بخش نهم

برگردان علی محمد طباطبایی

 تصویر 18: مادمازل فل، نقاشی پاستل توسط كونتین د لاتور

اكنون اگر این اندرز شایسته را در یك نقاشی چهره از قرن هژدهم مورد بررسی قرار دهیم، مثلاً در نقاشی پاستل بسیار جذاب كونتین دلاتور  (Quentin de la Tour) كه از معشوقه اش مادمازل فِل كشیده است، آنگاه در خواهیم یافت كه چشمان آن زن به هیچ وجه همچون به هنگام یك لبخند بسته نیستند. و بااین وجود دقیقاً همین تركیب ویژگی های نسبتاً متناقض ـ نگاهی جدی به همراه سایه ای از لبخند ـ به تزلزلی هوشمندانه می‎انجامد، یعنی حالتی كه بین تعمق و تمسخر سرگردان است، كه هم كنجكاوی برانگیز است و هم انسان را افسون می‎كند. یقیناً این بازی خالی از مخاطرتش نیست، و شاید بدین طریق بتواند درجه ای را توضیح دهد كه مطابق با آن ایـن تاثیر گذاری در تك چهره های جامعه ای فرهیخته به درون قاعده ای منجمد شده بود.

 

تصویر 19: فلیكس والوتون، مالارمه

   بهترین حفاظ در برابر »  ظاهر غیر طبیعی « [غیر طبیعی به نظر دیگران آمدن] یا به قولی نقاب منجمد شده همیشه در جلوگیری و نه در استفاده از آن حالتهای متناقضی است كه می توانند مانع از برداشت صحیح دیگران از حالت ما شوند. این همان ترفند ماهرانه ای است كه رینولدز نیز در تحلیل مشهورش از یكی از  چهره پردازی های گینزبورو كه آگاهـانه  همچون یك طــرح مجمل تهیه شده بود به آن اشاره می‎كند و منآنرا در كتابم  هنر و توهم نقل كرده و مطرح نمودم. عكاسانی مانند شتایشن بر تاثیرات مشابه ای از شیوه های نورپردازی و چاپ نظر داشته اند تا بدین طریق طراحی دورة اثر را محو كرده و تاثیرگذاری ما را توسط آن عمـل تحریك نمایند و هنرمندان گرافیك مانند فلیكس والتون در چهرة مالارمه سعی بر اثرات ساده سازی شدة مشابهی داشته اند كه در آغاز تغییر قرن بسیار مورد بحث و گفتگو قرار می‎گرفتند(16).

   ما از این بازی محظوظ می شویم و به درستی نقاش و كاریكاتوریست را تحسین می كنیم كه با چند حركت جسورانة قلم یك شباهت را جزء به جرء و به همانگونه كه ضرب المثل می گوید از غیب ظاهر می كنند* [در خاطر زنده یا مجسم می سازند]. از طرف دیگر نقاش چهره به خوبی می داند كه مشكل اصلی تازه آن هنگام آغاز می شود كه در مسیر خلاف حركت كند. و هرچقدر هم كه او در اولین طرح اجمالی و مقدماتی اش ماهر باشد نباید طرح مقدماتی را در مسیر كامل كردن [شباهت] چهره ضایع كند، زیرا هرچقدر اجزاء بیشتری موجود باشند كه او باید از عهدة آنها برآید، به همان نسبت باقی نگه داشتن شباهت در روند كار دشوار تر خواهد بود. از یك چنین نقطه نظری تجربة نقاشِ چهره پردازِ مكتب دیده** جالب توجه تر است تا تجربة كاریكاتوریست. گزارشی آموزنده و بسیار ملاحظه كار در بارة مسئلة » شكار شباهت « در نقاشی را می توان در كتابی در بارة مسائل عملی نقاشی چهره كه توسط جانت روبرتسون به رشتة تحریر درآمده است یافت. وی كسی است كه نقاشی های چهرة او به سنت چهره پردازی آكادمیك وفادار است:

بعضی اشتباهاتی وجود دارند كه بایدآنها را به عنوان علل احتمالی ایجاد حالت و بیان غیر واقعی در شباهت برای آموزش مورد توجه قرار داد. باید دید كه حالت و بیان ایجاد شده آیا بیش از اندازه «زننده و تند» نیست؟ باید با دقت بررسی و كنترل شود كه آیا چشمان طراحی بیش از اندازه به یكدیگر نزدیك نیستند و یا از طرف دیگر [حالت] نگاه بیش از حد گنگ نیست. باید اطمینان حاصل كرد كه چشم ها از یكدیگر خیلی دور هم نباشند ـ چه بسا كه طراحی دور اثر درست انجام شده باشد اما به دلیل سایه زنی بیش از حد یا كمتر از حد چنین به نظر میرسد كه آنها از یكدیگر فاصلة بیشتری دارند. هنگامی كه با وجود اطمینان از درستی طراحی دهان به نظر میرسد كه هنوز هم در یك جای آن اشتباهی وجود دارد، باید سایه روشن های اطرافِ به ویژه لب بالائی را مورد بررسی قرار داد ( به عبارت دیگر كل ناحیة میان بینی و دهان). خطائی در سایه روشن های این بخش می تواند برای اینكه دهان هنوز هم جلوتر یا عقب تر از جای اصلی قرار دارد تعیین كننده باشد ـ یعنی نكته ای كه حالت و بیان اثر را فوراً مورد تاثیر قرار   می دهد. اگر احساس می شود كه طراحی در نقطه ای اشكال دارد و نمی توان آن نقطه را به درستی معین نمود، باید محل قرار گرفتن گوشها را برسی نمود. چنانچه آنها در جای اشتباه قرار داشته باشند، این حالت می تواند احساس كلی دید صورت را تغییر دهد و می توان ظاهر بهیمی یا ظاهری شكننده را توسط تصحیح این خطا برطرف نمود، بدون آنكه آن ویژگی هائی دست بخورند كه به خاطر بیان و حالت آنها بیهوده تلاش میشد(17).

____________________

* conjure up

** academic

16ـ نگاه كنید به گفتگوئی در بارة نقاشی چهره از J.von Schlosser كه در صفحات گذشته و در زیر نویش شمارة 2 عنوان گردید.

17- Janet Robertson, Practical Problems of the Portrait Painter (London,1962).

Advertisements

یک پاسخ to “نقاب و چهره (9)”

  1. pelahe said

    جالبه. تاحدودی…

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: