نقاب و چهره (بخش پنجم)

مارس 7, 2009

ادراك شباهت سیماشناختی در زندگی و هنر

ای.اچ. گامبریچ

بخش پنجم

برگردان علی محمد طباطبایی

  

ما اکنون به قلمروی كاریكاتور نزدیك میشویم، یا به آن سرزمین مرزی مابین كاریكاتور و نقاشی چهره كه با تصویر شخصیت های به اسلوب درآمده اشغال شده است، و آنهم توسط تمامی آن بازیگرانی كه بر صحنه هایعمومی نقاب های خود را برای مقاصدی خاص به چهره زده اند. فقط كافی است كه به كاكل روی پیشانی ناپلئون با آن حالت خاص ایستادنش كه یك دست را در جلیقه مخفی میكرد بیندیشیم، حالتی كه ظاهراً هنرپیشه ای به نام تالما به او پیشنهاد كرده بود. برای تمام كسانی كه تقلید شخصیتهای بزرگ را در میآورند و برای كاریكاتوریست ها كه در جستجوی یك قاعده ی كلی برای آرمان ناپلئونی هستند این [نقاب] همواره یك نعمت غیرمترقبه باقی ماند ـ همچون سایر ترفندهائی كه توسط ناپلئون های كم اهمیت تر اتخاد گردید و ما باید تحمل میكردیم.

   ابداً اهمیت ندارد كه آن ویژگی متمایز كننده چقدر جزئی باشد، آنهم به شرط آنكه به طور پیوسته قابل تشخیص باقی بماند. اعجوبه ی مالی هیتلر، آقای هالمار شاخت ظاهراً عادت داشت پیراهنی با یقه ی آهارزده ی بلند به تن كند. یقه به تنهائی و به نحوی تیپ اجتماعی آدم پرویسی جدی و سختگیر را هشدار میداد كه با محافل اجرائی سطح بالا رفت و آمد میكند. جالب توجه بود اگر می توانستیم ببینیم كه یقه ی پیراهن آقای شاخت در مقایسه با اندازه ی متوسط یقه ی همقطارهایش چقدر بلند تر است. در هر حال انحراف [ازاندازه ی اصلی] در خاطره ها نقش بست و به مرور یقه توانست جای تصویر آن مرد را بگیرد. نقاب چهره را درون خود فرو برد.

 

 تصاویر 10 و 11: سمت چپ، طراحی آقای شاخت توسط  » كوبه «، از روزنامه ی Der Montag Morgen به تاریخ 10 مارچ 1924، سمت راست كاریكاتور آقای شاخت، در8 Uhr Abendblatt ، برلین 13 ژانویه ی 1932، عنوان كاریكاتور: توجه! یك یقه بلند دوباره سروكله اش پیدا شد!

   اگر این مثالها چیزی را به ما نشان داده اند، آن این است كه ما معمولاً قبل از آنكه چهره را متوجه شویم نقاب را در می یابیم. نقاب مظهری است از ویژگی های ابتدائی، انحراف از هنجاری كه یك شخص را از دیگران متمایز میسازد. هر انحرافی از این نوع، كه توجه ما را به سوی خود جلب میكند، می تواند به ما به عنوان یك برچسب برای بازشناختن [چیزی] یاری رساند و وعده دهد كه ما را از تلاش و زحمت بیشتر برای بررسی های موشكافانه بینیاز سازد، زیرا در واقع ما برای ادراك شباهت ها نیست كه برنامه ریزی شدهایم، بلكــه برای توجه كردن به عدم شـباهت هاست ـ برای عدول از هنجاری كه به آسانی قابل رویت است و در ذهن نقش میبندد. این سازوكار تا زمانی كه در محیطی آشنا فعالیت داریم برایمان سودمند است و باید جزئی ترین اما مهمترین تفاوتهایی كه یك فرد را از سایر افراد متمایز میسازد مورد توجه ما قرار دهد. اما همینكه یك ویژگی شاخص و غیر منتظره خود را تحمیل كند، سازوكار به احتمال زیاد دچار اختلال شده و مسدود میگردد. مشهور است كه در نظر اروپائی ها همه ی چینی ها شبیه یكدیگراند و البته بالعكس. حتی اگر این عقیده كاملاً هم صحت نداشته باشد، اما به ویژگی بسیار مهمی از ادراك ما اشاره میكند. میتوان این اثر را در عمل با آن چیزی مقایسه كرد كه در روان شناسی ادراك به « اثر استتاری » معروف گشته است یعنی هنگامی كه احساسی شدید، ادراك را در آستانه های پائین تر مانع میشود. نوری قوی و خیره كننده باعث میشود كه تنوع جزئی رنگهای ضعیف در اطرافش پوشانده شود، به همان نحوی كه آهنگی بلند تغییر پرده های بعدی را پنهان میكند. چنین ویژگی های نامانوس [وغیرعادی] مانند » چشمِ بادامی « در وحله ی اول معمولاً توجه ما را به خود جلب میكنند و برایمان دشوار میسازند تا به نوسانات جزئی دقت كنیم. نه فقط تمامی چینی ها به نظر ما شبیه یكدیگراند كه تمامی مردانی كه با كلاه گیسِ یك شكل آرایش شده اند، مانند اعضای كلوب كیت كات از قرن هژدهم كه تابلوهایشان را میتوان در گالری ملی نقاشی در لندن مشاهده كرد.

 

  تصاویر 12 و 13: سمت راست، سیر ساموئل گارت، نقاشی از جی. كنلر، گالری ملی نقاشی چهره، لندن، سمت چپ، جان سامرز، اثر ج. كنلر، گالری ملی نقاشی چهره، لندن 

 

ادامه دارد . . .

 

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: