فرضـیه ی زیـبائی شــناسی (2)

فوریه 10, 2009

اثر كــلایو بل

بخش دوم و پایانی

برگردان علی محمد طباطبائی

  

 

 

     اغلب كسانی كه در باره ی هنر توجه بسیار مبذول می دارند در بخش اعظم آثاری كه آنها را بیش از بقیه تحت تاثیر قرار می دهد چیزی می یابند  كه محققین به آن اصطلاح ‹ بدوی › (primitive) داده اند. البته آثار بدوی بدی هم وجود دارد. برای مثال به خاطر می آورم كه سرشار از شور و حرارت به دیدن یكی از اولین كلیساهای رومانسك در Poitiers رفتم به نام نوتردام لاگراند و آنرا در ابعادی نامتناسب، بیش از اندازه تزئین شده، خشن، قطور و سنگین همچون هر ساختمان والامرتبه تری یافتم كه توسط آن مهندسین معمار بیش از حد متمدن كه یا یك هزار سال زودتر شكوفا شده اند و یا هشتصد سال دیرتر ساخته می شوند. لیكن چنین استثنائاتی نادرند. اصولاً هنر بدوی خوب است ـ و در اینجا باز فرضیه ی من فایده بخش است ـ زیرا   علی القاعده از كیفیات توصیفی بری است. در هنر بدوی شما هیچگونه بازنمائی دقیقی پیدا نخواهید كرد، بلكه فقط شكل معنی دار را خواهید دید. با این وجود هیچ هنر دیگری تابدین حد عمیق و صمیمانه ما را تحت تاثیر قرار نمی دهد. چه ما تندیسی سومری را مورد بررسی قرار دهیم و چه هنری متعلق به دوره ی پیش از پادشاهی مصر یا یونان باستان را، و یا شاهكار های چینی از دوره های T’ang و Wei یا آثار آغازین ژاپنی كه من شانس دیدن بعضی نمونه های ممتاز آنها را در نمایشگاهی به سال 1910 یافتم، یا اینكه دوره ای نزدیك تر به خود را در نظر گیریم، هنر بدوی بیزانس از قرن ششم و تحولات قدیمی آن بین بربرهای غربی، یا از این جایگاه بسیار دور شویم و هنر رازآمیز و شكوهمند آمریكای مركزی و جنوبی كه قبل از ورود سفیدپوستان شكوفا شد را مورد ملاحظه قراردهیم، در هر كدام از این موارد ما سه ویژگی را مشاهده خواهیم كرد ـ فقدان بازنمائی، فقدان تكبر فنی و ظهور شكل (form) به طرزی والا و با عظمت. كشف رابطه بین این سه مورد كار دشواری نیست. اهمیت و معنی ظاهری، خود را در دلمشغولی به بازنمائی دقیق و نیرنگ فخرفروشانه گم می كند. […]

     نگذاریم كسی تصور كند كه بازنمائی به خودی خود چیز بدی است. شكلِ واقع گرایانه در آنجا كه به عنوان بخشی از یك طراحی عمل می كند ممكن است به اندازه ی شكلی انتزاعی موثر و مهم باشد. اما اگر یك شكل بازنمائی شده دارای ارزشی باشد این ارزش به خاطر شكل است و نه به خاطر بازنمائی. عنصر بازنمائی شده در یك اثر هنری ممكن است مضر باشد یا نباشد اما همیشه خارج از موضوع (irrelevant) است، زیرا برایارج گذاری و درك اثری هنری لازم نیست كه ما با خود چیزی از زندگی همراه بیاوریم، نه دانشی از تصورات و ماجراهای زندگی و نه خویشاوندی با احساسات و عواطفش. هنر ما را از سرزمین فعالیت آدمی به جهان وجد و سرور می برد. برای لحظه ای ما از علائق انسانی دور نگاه داشته می شویم. انتظارات و  پیش بینی های ما و خاطراتمان متوقف می شوند. ما به ورای جریـان زندگــی ارتقاء می یابیـم. من این حالت را نه کاملاً همسان که شبیه وضع آن ریاضـی دان حرفه ای می دانم كه غرق در مطالعات خود است. در دل او نیز برای گمانه زنی هایش احساسی می جوشد که در واقع هیچ رابطه قابل درکی با زندگی انسان ندارد، اما این احساس او چه غیر انسانی باشد و چه ابر انسانی از درون یك علم تجریدی است که سر بر می آورد. من گاهی در شگفتم كه درك و لذت هنر از یك طرف و راه حل های ریاضی از طرف دیگر به طرزی بسیار نزدیك با هم وصلت دارند یا نه؟ آیا قبل از آن كه ما احساس زیبائی شناسانه ای را برای تركیبی از شكلها در خود حس كنیم ، بطور هوشمندانه صحت و ضرورت آن تركیب را درك نمی كنیم؟ اگر جواب مثبت باشد این حقیقت توضیح داده می شود كه در حالیكه با سرعت از میان اتاقی عبور می كنیم تشخیص می دهیم كه تصویری خوب است آن هم با وجود آنكه ما نمی توانیم بگویئم كه آن احساس زیادی برانگیخته است. به نظر می رسد كه ما صحت شكل هایش را به طرزی هوشمندانه بازشناخته ایم بدون آنكه برای تثبیت توجهات خود توقفی كرده و اهمیت عاطفی و پر احساس آنها را جمع آوری كرده باشیم. اگر این چنین باشد، جستجوی اینكه آیا این شكلها به خودی خود هستند یا درك ما از صحت و ضرورت آنها كه احساس زیبائی شناسانه را باعث می شود مسئله ای موجه خواهد بود. اما من فكر می كنم كه نیازی به درنگ برای مورد بحث قرار دادن این موضوع در اینجا نباشد. من این موضوع را مورد بررسی قرار می دهم كه چرا تركیبات مشخصی از شكل ها ما را تحت تاثیر قرار می دهند. چنانچه می خواستم به نتایج مطلوب رسم نمی بایست از مسیرهای دیگری می رفتمو با این وجود می خواهم بدانم که چرا بعضی ترکیبات شکل ها به نظر ما چنین می رسند که درست و ضروری اند و چرا درک ما از درستی و ضرورت آنها ما را تحت تاثیر قرار می دهد. آنچه من برای گفتن دارم بدین قرار است: فیلسوف از خود بیخود شده و آن كسی كه در باره ی اثر هنری به تعمق می پردازد در سرزمینی اقامت گزیده كه دارای اهمیتی عمیق و منحصر و مخصوص به خود است. چنین اهمیتی با اهمیت زندگانی خویشی ندارد. در این جهان احساسات زندگی جائی ندارد. این جهانی است با احساسات مخصوص به خودش.

     برای درك و لذت بردن از اثر هنری تنها چیزی که نیازداریم مفهومی از شكل و رنگ و آگاهی از فضای سه بعدی است. این مقدار اندک از آگاهی به گواهی من برای ارزیابی جایگاه بسیاری از آثار هنری ضروری است، زیرا بسیاری از اثرگذارترین شكلهایی كه آفریده شده اند دارای تصویری سه بعدی هستند. مشاهده ی یك مكعب یا لوزی در شكل نمائی مسطح به معنی كاستن از اهمیت آن است، و درك و مفهومی برای فضای سه بعدی برای شناخت جایگاه دقیق اغلب شكل های مربوط به هنر معماری ضروری است. تصاویری كه اگر ما آنها را در شكل الگوهای مسطح می دیدیم ناچیز و بی اهمیت جلوه می کردند اکنون به این دلیل عمیقاً محرك اند كه در حقیقت ما آنها را به عنوان سطوح خویشاوند و مرتبط می بینیم. اگر بازنمائی فضای سه بعدی باید ‹ بازنمائی › خطاب شود، پس در این صورت من تصدیق می كنم كه نوعی از بازنمائی هم وجود دارد كه غیر قابل قبول نیست. علاوه برآن من می پذیرم كه همراه با احساس از خط و رنگ ما باید برای خود دانش و آگاهی از فضا را همراه آوریم آن هم چنانچه در صــدد آن باشیــم كــه بیشترین جلوه های هر شـكل دلخواه را مورد توجه قرار دهیم. با این وجود، طراحی های فوق العاده ای وجود دارد كه برای درك و لذت بردن از آنها چنین دانش و آگاهی ضرورتی ندارد: بنابراین، اگر چه آنچه آمد در خصوص درك و لذت بردن از بعضـی آثار هنری پذیرفتنی است، اما برای درك و لذت از تمامی آثار هنری نیز ضروری نمی باشد. آنچـه بایـد بگوئیم این است كه بازنمائی کردن فضای سه بعدی در هنر نه ضروری است و نه انجامش به هنر لطمه ای می زند واینكه هر نوع دیگر از بازنمائی خارج از موضوع است.

[…]كسانی كه در برابر یك اثر هنری احساس كمی یا ابداً هیچگونه احساسی برای شكل ناب در خود نمی بینند خویشتن را در حالت سرگردانی و تحیر می یابند. آنها چون انسان ناشنوا در یك كنسرت موسیقی هستند. آنها می دانند كه در حضور چیزی عظیم قرار دارند، لیكن فاقد نیروی ادراك برای آن شیء اند […]. به جای بیرون رفتن و افتادن در مسیر هنر یعنی به درون جهانی نوین از تجربه ی زیبائی شناختی آنها چرخ تندی می زنند و مستقیم به محل امن خود برمی گـردند، به جـهانی از علائـق انسـانی. برای آنـها اهمیت اثر هنری بستگی به آن چیزی دارد كه آنها را به سوی هنر می كشاند. هنر هیچ گونه چیز جدیدی به زندگی آنها نمی افزاید، فقط خاطرات گذشته را مغشوش می كند. یك اثر خوب هنری شخصی را كه قادر به درك موقعیت آن اثر هنری است به همراه خود از زندگی خارج كرده و به وجد و شعف می آورد: استفاده از هنر به عنوان مفهومی برای احساسات زندگی به معنی استفاده از یك تلسكوپ برای خواندن اخبار است. شما پی خواهید برد مردمی كه نمی توانند احساسات ناب زیبائی شناختی را حس كنند تصاویر را از طریق موضوعات آنها به خاطر می سپارند، در حالیكه برخلاف آنها كسانی كه می توانند چنین کنند، بیشتر اوقات هیچ گونه تصوری از اینكه موضوع یك تصویر چیست ندارند. آنها هرگز توجهی به عنصر بازنمودی در آن تصویر ندارند و از این رو هنگامی كه تصویری را مورد بحث قرار می دهند در باره ی شكل و نسبتها و كمیتهای رنگها صحبت می كنند. اغلب آنها می توانند از طریق كیفیت یك خط منفرد اظهار نظر كنند كه آیا آن نقاش هنرمند خوبی است یا نه. آنها صرفاً توجه خود را به خطوط و رنگها معطوف می كنند، به نسبتهای آنها و كمیت و كیفیت هایشان. اما از این طریق آنان احساسی با عمق بیشتر و به مراتب والاتر بدست می آورند كه از طریق توصیف واقعیات و اندیشه ها  امكان بروز آنها نمی بود.

     بعضی ممكن است بیندیشند كه این جمله ی آخری دارای طنینی اطمینان بخش است ـ حتی شاید بعضی بگویند بیشتر از اطمینان بخشی. شاید من بتوانم آنرا توجیه كنم، و چنانچه گزارشی از احساسات خود در باره ی موسیقی بدهم  منظور و نیت خود را نیز روشن تر سازم. من در واقع اهل موسیقی نیستم. من موسیقی را به خوبی درك نمی كنم. من شكل موسیقیائی را برای درك بی اندازه مشكل می یابم و اطمینان دارم كه ظرافت های عمیق تر هارمونی و ریتم اغلب از من می گریزد. اگر من خواسته باشم یك كمپوزیسیون را از روی امانت و به درستی درك كنم، در واقع شكل آن باید ساده باشد. عقیده ی من در باره ی موسیقی سزاوار توجه نیست. با وجوداین، گاهگاهی كه در یك كنسرت شركت می جویم و با وجودیكه درك من از موسیقی محدود و پیش پا افتاده است اما ناب نیز هست. گاهی نیز با این وجود كه من از موسیقی دركی ناچیز دارم، دارای زمینه ای باز برای درك مطلب می باشم. در نتیجه ی آن، هنگامی كه دارای احساسی روشن، واضح و دقیق هستم، مثلاً در آغاز یك كنسرت، وقتی كه چیزی نواخته می شود كه می توانم آنرا درك كنم، از موسیقی آن احساس ناب زیبائی شناختی را دریافت می كنم كه مشابه آنرا از هنرتجسمی دریافت می دارم. البته با حرارتی كمتر و شور و شعفی زودگذر و ناپایدار. من موسیقی را برای آنكه مرا همراه خود به جهان سرمستی و خلسه ی ناب زیبائی شـناختی ببرد بطـور ناقص درك می كنم. اما در لحظاتی كه موسیقی را به عنوان شكل ناب موسیقیائی درك می كنم، در هنگامی كه اصوات بر اساس قوانین ضرورتی اسرار آمیز تركیب شده اند، به عنوان هنری ناب و با اهمیتی عظیم به تنهائی و بدون نسبت با هر نوع اهمیت زندگی، در آن لحظات خود را در بی پایانـی وضعیت روحی والا گم می كنم مانند حالتی كه هنر تجسمی مرا با خود می برد. چقدر وضعیت روحی معمول من در یك كنسرت نازل است. خسته یا سردرگم، اجازه  می دهم كه حس من برای شكل آرام گیرد. احساس زیبائی شناختی من درهم می شكند، و من به هارمونی هائی كه نمی توانم به چنگشان آورم تصورات زندگانی را گره می زنم. ناتوان از حس عواطف و احساسات جدی هنر، من در درون شكل های موسیقیائی به خواندن احساسات انسانی چون وحشت و ابهام، عشق و نفرت آغاز می كنم و دقایق را به حد كافی دلپذیر در جهانی از احساس تیره و حقیر می گذرانم. در چنین لحظاتی، ناهنجار ترین قطعات بازنمائی های آوائی ـ صدای یك پرنده، صدای تاخت و تاز اسبها، فریاد كودكان یا قهقهه های ارواح شیطانی ـ كه در درون یك سمفونی گنـجانده می شوند مرا مكدر نخواهند كرد. به احتمال بسیار از آن خشنود هم می شوم. آنها شاید نكات جدیدی از ابداع و تنوع زنحیره های احساسی رومانتیك یا فكری حماسی ارائه دهند. من به خوبی می دانم كه چه پیش آمده است. من هنر را به عنوان وسیله ای برای احساسات زندگی و خواندن اندیشه های زندگی در درون آن مورد استفاده قرار داده ام. من آغاز به قطع تنه های قطور درختان با تیغ صورت تراشی كرده ام. من از اوج باشكوهِ وجد و سروری زیبائی شناسانه به تپه ماهورهای گرم و راحت بشری فروغلطیده ام. این سرزمینی است شاد و سرخوش. هیچكس مجبور نیست كه از لذت بردنش در چنین جائی شرمگین باشد. فقط آن كس كه در بلندی ها بوده است نمی تواند در این وادی های دنج و راحت احساس ملال نكند. و نگذاریم كسی كه در مرغزارهای گرم و كنج خلوتِ عشاق شادی بسیار كرده است، گمان برد كه می تواند احساس كسانی را كه از قله های سرد و سفید هنر بالارفته اند حدس بزند.

      اغلب مردم در باره ی موسیقی همانقدر مشتاقانه متواضع هستند كه من هستم. اگر آنها نمی توانند شكل موسیقیائی را به چنگ آورند و از آن احساس ناب زیبائی شناختی كسب كنند، تصدیق می كنند كه موسیقی را یا بطور ناقص درك می كنند و یا ابداً دركی ندارند. آنها به روشنی اذعان می دارند كه بین احساس موسیقی شناس برای موسیقی ناب و آن شخص علاقمند به كنسرت برای آنچه موسیقی تداعی می كند اختلافی وجود دارد […]. آیا این توقع زیادی است كه دیگران باید همانقدر در احساساتشان برای تصاویر صادق باشند كه من در حساسات خودم برای موسیقی هستم؟ زیرا من مطمئن هستم كه اغلب آنهائی كه از نمایشگاه های نقاشی بازدید می كنند همان چیزی را حس می كنند كه من در یك كنسرت حس می كنم. آنها لحظات سرمستی و خلسه و ناب خود را دارند. اما این لحظات كوتاه و نامطمئن اند. بزودی آنها به جهان علائق انسانی باز می گردند و بدون هیچگونه شكی احساسات خوب اما حقیر را برای بار دیگر حس می كنند. من خواب این را هم نمی بینم كه بگویم كه آنچه آنها از هنر بدست می آورند بد است یا كه منفی است. من معتقدم كه آنها بهترینی را كه می توانند از هنر كسب كنند بدست نیاورده اند. من مدعی نیستم كه آنها نمی توانند هنر را درك كنند، بلكه به اعتقاد من آنها قادر نیستند وضع روحی كسانی را درك كنند كه هنر را به بهترین وجه می فهمند. من نمی گویم كه هنر برای آنها مفهومی ندارد یا كه مفهوم اندكی در بر دارد، بلكـه به نظـر من آنهــا در دریافت اهمـیت تــمام و كــمال آن ناكام می مانند. حتی برای لحظه ای هم به ذهن من خطور نمی كند كه درك آنها از جایگاه و ارزش هنر چیزی است كه باید از آن شرمنده بود. اكثریت انسانهای جالب و باهوشی كه من با آنها آشنائی دارم نمی توانند جایگاه و ارزش هنر تجسمی را بطور كاملاً خالص تشخیص دهند. و، ضمناً، شناخت ارزش و جایگاه اكثر نویسندگان بزرگ هم كاملاً ناب نیست. اما با این فرض كه در آنجا بعضی بخش های احساس ناب هنری هم وجود دارد، من اطمینان دارم كه حتی دركی التقاطی و حد اقل از جایگاه و ارزش هنر یكی از ارزشمندترین چیزها در جهان است ـ در حقیقت تا آن اندازه ارزشمند كه در لحظات منگی و سربه هوائی ام به این اعتقاد اغوا شده ام كه هنر ممكن است رستگاری جهان را محقق سازد.

     با وجوداین، هرچند كه انعكاس ها و سایه های هنر، زندگی در دشتها را ارزش می بخشد، روح هنر در كوهستان های این دشتها سكنا گزدیده است. برای آن كس كه اظهار عشق می كند، اما عشقی ناخالص، معشوقِ توانگر آنچه را باز پس می دهد كه به همراه آورده است. همچون خورشید، معشوق بذرهای نیكو را در خاكی نیكو گرما می بخشد و باعث به ثمر نشستن میوه های خوب می گردد. اما فقـط به عاشـق بغایت كامل است كه او هدیه ای نو و ورای هرگونه قیمت اعطا می كند ـ هدیه ای كه از تمامی ارزش ها ارزشمند تر است. عشاق ناكامل آنچه به هنر تقدیم می دارند و آنچه از هنر كسب می كنند چیزی جز اندیشه ها و احساسات عصر و تمدن خود نیست. در اروپای قرن دوازدهم امكان داشت كه انسان شدیداً توسط كلیساهای سبك رومانسك تحت تاثیر قرار گیرد و در تصویری متعلق به سلسله ی T’ang  متعلق به کشور چین چیز قابلی نیابد. برای انسانی از دوره ای بعد، تندیسی یونانی مفهومی بسیار در خود داشت و تندیسی مكزیكی عملاً هیچ چیز، زیرا فقط برای مورد اولی بود كه آن انسان می توانست انبوهی از تصورات مربوطه را  كه متعلق به احساساتی آشنا بودند بیابد. اما آن عاشق بغایت كامل كه می تواند اهمیت بسیار عمیق شكل را حس كند، بر فراز حوادث زمان و مكان قد برافراشته است. برای او مسائل باستان شناسی، تاریخ و سرگذشت قدیسین اهمیت ندارد. اگر شكل یك اثر مهم است، خاستگاه و منشا آن بی ربط می باشد. در برابر عظمت آن فیگورهای سومری در موزه ی لوور، او به همراه همان طغیان احساسات و به همان خلسه و سرمستی زیبائی شناحتی برده می شود و به هیجان می آید كه بیش از چهار هزار سال پیش دوستدار هنر سومری. از نشانه های هنر بزرگ جذبه و گیرائی همگانی و جاودانی آن است. شكل معنی دار با تعهد به نیروئی برای تحریك احساس زیبائی شناختی هر فردی كه توان حس كردن آنرا دارد برپا ایستاده است. تصورات و اندیشه های انسانها وزوز می كنند و چون پشه های خاكی می میرند. انسانها نهادها و رسم هایشان را به همانگونه كه تن پوش هایشان را تغییر می دهند عوض می كنند. پیروزی های هوشمندانه ی یك دوره سفاهت های دوره ی دیگری است. فقط هنر بزرگ است كه استوار و منور باقی می ماند، زیرا احساساتی كه بیدار می كند به زمان و مكان بستگی ندارد، چرا كه قلمروی پادشاهی اش مربوط به این جهان نیست. برای آنهائی كه حسی از اهمیت شكل معنی دار را در خود حفظ كرده اند چه اهمیتی دارد كه آیا شكل هائی كه آنها را تحت تاثیر قرار می دهد در پاریسِ دو روز پیش از این بوجود آمده یا بابل هزار و پانصد سال قبل؟ شكل های هنر تمام ناشدنی اند، اما همگی آنها به همان مسیر از احساس زیبائی شناختی و به همان جهان خلسه و سرمستی زیبائی شناختی منتهی می شوند.

ـــــــــــــــــــــــــ

منبع مقاله: Aesthetics,Oxford University Press 1997 ، فصل اول صفحات 15 الی 23

 

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: