زیبایی به مثابه دارو (2)

مارس 6, 2008

بخش دوم و پایانی

برگردان علی محمد طباطبایی

هفته نامه ی اشپیگل با پروفسور ایرنوس آیبل ـ آیبسفلت محقق رفتار شناسی در باره ی منشأ و هدف هنر، مفهوم زیبایی در انسان و حیوان و عدم رواداری هنر معاصر در برابر زیبایی به گفتگو نشسته است 

اشپیگل: ظاهراً لازم بود که هزاران سال بگذرد تا از آن طرح کلی اولیه ی چهره ی یک فرد بخصوص بوجود آید. 

 آیبسفلت: تصویر سازی از چهره ی یک فرد بخصوص ابتدا در یونان باستان و با « هنر مردگان » آغاز گردید. در اینجا ما به نوعی فرهنگ تشییع مردگان برخورد می کنیم که در آن برای یادبود فردی که مرده است ویژگی های چهره ی او نیز باید به دقت ترسیم شود. علاوه بر آن شما می توانید پیشرفت یک فرهنگ را به طور کل با درجه و اندازه ای که آنها فرد رادر نظر گرفته و حاضرند به جزئیات متفاوت هر فرد توجه کنند و آنها را حتی در آثار هنری به تصویر بکشند مورد سنجش قرار دهید.

  اشپیگل: تاریخ نگاران هنر تا آنجا که توانسته اند به حد کفایت به تصویر انسان در دوره های مختلف تاریخ بشر پرداخته اند. آیا شما واقعاً می خواهید که اکنون امتیاز تفسیر آنها را به زیست شناسان محول کنید؟

  آیبسفلت: ما همگی در درون خود الگوهای راهنمایی داریم که منشا آنها ژنتیکی است. اگر شما به یک انسان از جنوب غربی آفریقا چهره های متفاوتی از مردم ژاپن را نشان دهید، او از میان آنها همان چهره هایی را جذاب می بیند که یک اروپایی هم همان ها را خواهد دید. طبیعی است که او چهره ی نژاد خودش را به نحو دیگری قضاوت خواهد کرد که در انتخاب جفت خود نیز همان معیار ها را ترجیح می دهد. اما مثلاً در مورد بدن چاق و گوشتالو تقریباً یک قضاوت منفی همه جایی وجود دارد که با تصورات ذاتی ما از سلامتی مرتبط است. 

اشپیگل: اما آیا واقعاً این وظیفه و هدف هنر است که در خدمت این به قول شما تصورات زیبایی باشد که در ژن های ما قرار دارند؟

 آیبسفلت: محرک هایی که نوعی زیبایی منشا آنها، حال چه واقعی و چه در تصاویر هنری، به طوری که می توان اثبات نمود دارای تاثیر مثبتی بر انسان هستند و سیستم پاداش دهی انسان در مغز او را مخاطب قرار می دهند. می توان گفت که زیبایی در واقع نوعی دارو است. 

 اشپیگل: کتاب شما را می توان به عنوان دفاعیه ای برای زیبایی بیشتر و درخشندگی مجلل تر به حساب آورد. آیا می خواهید برای هنرمندان تعین تکلیف کنید؟

 آیبسفلت: خیر. آنچه من می گویم فقط این است که زیبایی موردی مثبت در زندگی انسان است. زیبایی صلح دوستی می آورد و من خودم هم صلح طلبم.

 اشپیگل: زشتی باعث چه چیزهایی می شود؟

 آیبسفلت: هرگونه اختلال در زیبایی باعث عصبانیت و رنجش می گردد. حداقل این که موجب نوعی حالت هوشیاری بخصوص می شود.

اشپیگل: از شما این نکته را نقل می کنند که « هنر می توان پلید هم باشد ». منظور شما چه نوع هنری است؟ 

آیبسفلت: هنری که بر تهاجم مبتنی است و تاثیرات نازل و سطحی را هدف قرار می دهد. بله. این باعث ناراحتی من می شود، بخصوص اگر هنر مورد نظر در مکان های عمومی به نمایش گذاشته شده باشد. اگر هنر به نحوی باشد که کمتر کسی حاضر باشد در کنار آن توقفی کند آنگاه می توان گفت که دیگر نقش و هدف اصلی خود را از دست داده است.

 اشپیگل: ازنظر شما هنر چه نقش و هدفی باید داشته باشد؟

 آیبسفلت: هنر، حال در هر شکلش، همیشه نوعی بیان و ایجاد ارتباط با دیگران بوده است. هنرمند می خواهد دیده شود و اثرش به فروش برسد: مرا بخرید. من چیز جالب توجهی برای گفتن به شما دارم. من می خواهم باعث احساس لذت در شما بشوم. 

اشپیگل: اما برای بسیاری از هنرمندان لذت بصری به هیچ وجه مسئله ی اصلی در هنر نیست. این شما را ناراحت می کند؟

 آیبسفلت: آنچه مرا ناراحت می کند عدم تساهل هنر معاصر در برابر زیبایی است. وقتی هنرمندان خودشان از یک ضد هنر صحبت می کنند قاعدتاً منظورشان باید این باشد که مخالف با هنرهای زیبا هستند. متاسفانه امروزه میان هنر و زیبایی جدایی افتاده است.

اشپیگل: و به عقیده ی شما این جدایی کی انجام گردیده؟

 آیبسفلت: در اوایل قرن بیستم.  اشپیگل: این همان دوره ی تجربه گرایی در هنر است. هنر انتزاعی که در آن هنگام تازه ظهور کرده بود هنوز هم در مقام وسعت بخشیدن به تاریخ هنر باقی مانده است.  آیبسفلت: هنر انتزاعی می تواند بسیار زیبا باشد. ادراک ما نیز با انتزاع کار می کند. اما در انتها دوباره همه چیز را چنان سر جای خود قرار می دهد که نتیجه ی نهایی درست باشد.

اشپیگل: پیکاسو هم در ابداع سبک کوبیسم نقش مهمی داشت و با بسیاری از عادت های دیداری ما به طور بنیادین قطع رابطه کرد.

  آیبسفلت: بله. و یکی از افراطی ترین اثر های او در همین رابطه است، یعنی تابلویی از دورا مار، زنی که سالها با هم زندگی می کردند. اما آنها بعدها از هم جدا شدند: پیکاسو تصویر او را با ظاهری بسیار نفرت انگیز ترسم کرد که البته منظور او نیز دقیقا از آن نقاشی نشان دادن این احساس خودش نسبت به آن زن بود. 

 اشپیگل: بنابراین اگر تاریخ نگاران و هنردوستان همین پیکاسو را به عنوان یک نابغه می نگرند نگرشی نابجا است؟ 

 آیبسفلت: تابلوی او « گوئرنیکا » به قساوت های جنگ می پردازد و اثر بزرگی است. در مضمون های بخصوصی در هنر معاصر که در مورد همین گوئرنیکا هم صدق می کند ما این شیوه ی بازنمایی را ادراک می کنیم، اما جور دیگری نمی توانیم آن را تفسیرکنیم. 

 اشپیگل: به عقیده ی شما چیزی در هنر غایب است که شما آن را « حضور جسم و بدن در شکل قابل تشخیص آن » نامیده اید. آیا کمبود تصویر واقع گرایانه ی معمول از بدن برهنه ی انسان در هنر معاصر مشکل شما است؟

 آیبسفلت: در هر حال نباید فراموش کنیم که ما همگی آن را به عنوان زیبا درک می کنیم. یونانیان باستان و انسان های رنسانس این را می دانستند و در باره ی آنها نمی توان گفت که عقب مانده ی ذهنی بودند. 

 اشپیگل: شما در کتاب خود خواننده را به آثار هنری از بدن انسان در دوره ی ناسیونال سوسیالیست ها ارجاع داده اید. این به نظر دشوار می آید.

 آیبسفلت: در رایش سوم نوعی تصویر به جا مانده از صد ها سال پیش مانند یک شابلون یا کلیشه مورد استفاده قرار می گرفت. در آن دوره ملاک هنری بر یک آرمان یونانی مبتنی بود، بر یک ساختار متشکل از جوانی، تقارن و سالم و بی نقص بودن. آنچه پلید بود نه تصویر اندام انسان ناسیونال سوسیالیست، بلکه پیامی بود که ازآن طریق ارسال می شد.

اشپیگل: آیا معنای سخن شما این است که آنها می دانستند چگونه نیازهای ادراک بصری انسان ها را ارضا کنند؟

 آیبسفلت: آنها این نیازها را بیشتر به خدمت خود گرفتند تا ارضا کردن آنها. ناسیونال سوسیالیست ها زیبایی را مانند طعمه ای در قلاب ماهیگیری مورد استفاده قرار دادند. 

 اشپیگل: فیلسوف مشهور تئودور آدورنو گفته بود که هنر های زیبا در رایش سوم معصومیت خود را از دست داد.

آیبسفلت: این هنرمندان بودند که معصومیت خود را از دست دادند و نه هنر. وانگهی هنر همیشه چیزی را به انسان القا کرده بود. هنر دینی را به خاطر آوریم. این که زیبایی می تواند مورد سوء استفاده قرار بگیرد نباید به حکمی بر ضد آن ختم شود. 

 اشپیگل: شما به علت ضعف هنرهای زیبا در جهان کنونی حتی معتقدید که خودآگاهی انسان معاصر است که در خطر قرار گرفته است. کمی مبالغه نمی کنید؟ 

 آیبسلفت: اما این حقیقت دارد: ما نباید هر چیزی را به سطح بینش معدودی افراد تقلیل دهیم.

 اشپیگل: اما هنر را همین افراد معدود خلق می کنند.

  آیبسفلت: اما فرد دارای مغزی است که همگام با تکامل رشد کرده است. ادارک انسانی و گونه ای او از لایه های بسیاری تشکیل می شود. ادراک فرد فقط یک لعاب نازک بر روی این لایه ها است که در یکی از دوره های گذشته ی تاریخ بشر در آنجا قرار گرفته است.

اشپیگل: و به باور شما هنرمند دارای این وظیفه است که میراث زیست شناختی بشری را منعکس کند؟ درآن صورت تکلیف آن آزادی و استقلالی که نقش اصلی را در خلق اثری هنری به عهده دارند و آن خودسرانگی ذوقی و زیبایی شناختی که باید تخیلات ما را غنی تر سازد چه می شود؟

 آیبسفلت: هنرمند باید ادراک انسان های اطراف خود را نیز مراعات کند. هدف او باید ایجاد ارتباط باشد و تفاهم میان هنرمند و دیگران باید مقدور گردد. 

 اشپیگل: آیا یک بومی آمریکای جنوبی از قبیله یانومامی ها یا یک بوشمن آفریقایی می تواند از هنر معاصر سر در بیاورد؟ 

 آیبسفلت: تا حدی البته. هندسی کردن آرایه ها توسط موندریان تقریباً شباهت زیادی دارد به شکلهای تزئینی فرهنگ های نخستین. در اینجا چیزی بسیار کهن و عمیق در درون ما مخاطب قرار می گیرد. 

اشپیگل: اما در اثری از یوزف بویز به نام Fettecke (1) تفاهم و فهم به انتها می رسد؟

 آیبسفلت: شکلهای هندسی را هر کس می توان متوجه شود، و همینطور طبیعت گرایی را هر کس می فهمد، اما یک Fettecke را فقط کسی می تواند درک کند که با فرهنگ مربوطه ارتباط و پیوند داشته باشد. مسئله اصلی همین است که در همگی ما این ادراک از پیش کار گذاشته شده وجود دارد و اگر هنر آن را مورد توجه و مراعات قرار دهد موفقیت بیشتری خواهد داشت تا به یک زبان جهانی تبدیل شود.  

  اشپیگل: آقای پروفسور، از شرکت در این مصاحبه بسیار متشکرم.

 1: در 28 آوریل 1982 بویز در آتلیه خود در آکادمی هنر در شهر دوسلدورف از روی یک نردبان و در ارتفاع پنج متری مقداری کره را روی دیوار چسباند. چند سال بعد که باقی مانده ی آن کره ها توسط مسئولین آکادمی هنر تمیز گردید، یکی از دوستان بویز که آن اثر به او تقدیم شده بود شکایت کرد و درخواست غرامت نمود و در پی آن مناقشه ای در این باره در آلمان به راه افتاد که چه چیز هنر است.

مترجم.  Schönheit als DrogeDer Spiegel  141/2007- Seite 183 – 186   

Advertisements

یک پاسخ to “زیبایی به مثابه دارو (2)”

  1. آگاهی به تاریخ موجب تحمل آراء مخالف و پرهیز از اشتباه گذشتگان می شود

    در این گذرگاه ، انتخاب شما
    پیوستن به اردگاه خوبی ها ،
    دل بستن به زیبایی ها ،
    پیکار با تیرگی هاست .

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: