انتقام جویی و تاریخ عرب

دسامبر 29, 2007

تورکی الحمد

برگردان علی محمد طباطبایی

  

 رایحه ی تند فرقه گرایی، دشمنی و کینه جویی صحنه ی اعدام پرزیدنت صدام حسین را احاطه کرده بود. برای لحظه های کوتاه آن صحنه، تاریخ طولانی از طبیعت روابط انسانی در این بخش مصیبت زده از جهان را در خود خلاصه می کرد، از دوره ی قبل از اسلام و از میان اسلام گذشته تا دوران معاصر. کاملا روشن بود  کسانی که مسئولیت آن مراسم را به عهده داشتند آن عمل را بر اساس یک قانون که به معنای دقیق کلمه به صدور آن حکم رسیده بود (زیرا او قبل از آن که به مرگ محکوم شود به مرگ محکوم شده بود) و یا به عنوان این واقعیت که آن مجازات پیامد طبیعی جنایات آن شخص بود انجام نمی دادند، بلکه انگیزه ی اصلی و نهفته ی عمل آنها در نهایت انتقام و موضع فرقه گرایانه بود.

بله، جنایات صدام حسین بر علیه بشریت بسیاری از جناح ها، فرقه ها، گروه های قومی و جمعیت ها را رنج و آزار داد. هرچند، همین که صدام حسین سرنگون شد، وی در تلافی جنایت های خود بر علیه یک فرقه و نه در پی انجام عدالت انتزاعی اعدام شد و اشتباه اصلی در همین نکته قرار دارد، چه به خاطر شیوه ی انجام یا نحوه ی تنظیم زمان بندی اعدام و یا به خاطر آنهایی که بر اعدام او نظارت داشتند. در واقع موضوع اعدام صدام حسین نکته ی اصلی در اینجا نیست، بلکه تصویری از صحنه ی اعدام او که منعکس کننده ی تاریخی است که با خشونت و خون ریزی جریان یافته است، حوادثی که انگیزه ی آنها کینه و انتقام جویی میان قبایل، طایفه ها و احزاب عرب است و انسان را به گرفتن این نتیجه سوق می دهد که زمان در یک لحظه ی بخصوص از تاریخ عرب متوقف شده است ـ در حالی که شکل ها در تغییراند، اما محتوا ها همان که بوده باقی مانده است. 

 در تاریخ معاصر عراق، مسیر سیاست بر مفاهیم تلافی جویی و انتقام قرار گرفته است. در واقع سیاست از قرار معلوم چهارچوبی است برای آنچه روی داده و آنچه درحال روی دادن است. هرچند در جهان عرب احساسات درونی در درجه ی اول قرار دارند. برای مثال در 14 جولای 1958 ارتش عراق کودتای خونین خود را به انجام رساند که طی آن شاه فیصل جوان و اعضای خانواده ی سلطنتی هاشمی قتل عام شدند و بعضی از افراد دوره ی سلطنت بی جهت در خیابانها تا حد مرگ روی زمین کشیده شدند که انگیزه ی این اعمال عطش خون و انتقام بود. در دوره ی عبدالکریم قاسم که با حزب کمونیست وارد یک ائتلاف شده بود تا در برابر توسعه ی ناصری ها مقاومت کند، شبه نظامیان حزب کمونیست تمامی کسانی را که با ایدئولوژی یا نهضت ناسیونالیستی در ارتباط بودند از دم تیغ گذراندند، چه بعثی ها، ناصری ها یا ناسیونالیست های عرب و آنهم با انگیزه های سیاسی و ایدئولوژیک و الهام گرفته از اظهارات افکار یک جانبه. هرچند انگیزه های آشکار برای آنها لذتی بود که از خونهای ریخته شده به دست می آمد، یا جنون مقابله به مثل برای رویدادهای گذشته بود و احساس رضایتی که با گرفتن انتقام ایجاد می گردید. هنگامی که در اولین کوتای حزب بعث در 1963 عبدالکریم قاسم به قتل رسید، شبه نظامیان بعثی برای آنچه تحت حکومت رهبر یگانه انجام شده بود کمونیست ها را هر کجا که می یافتند به دام انداخته و از کشیدن آنها بر روی خیابانها و ریختن خونشان لذت فراوان می بردند. هنگامی که بعث در 1968 به قدرت بازگشت، تمامی غیر بعثی ها را سربه نیست کرد، هرچند که البته با بعضی از آنها علی الظاهر متحد هم شده بود. با رسیدن صدام حسین به قدرت کشت و کشتار به بعثی ها و کمونیست ها محدود نشد، بلکه تمامی جامعه مدنی با هر محتوایی را در بر گرفت. اگر ما گستره ی اعراب را در نظر گیریم به این نتیجه می رسیم که پدیده ی عراقی یک پدیده ی همه جایی عربی است، چه در دروه گذشته و چه حال. هرچند که روشن تر از همه جا در وضعیت تاریخ معاصر عراق تجسم یافته است. 

هنگامی که Jasass Ibn Murra  با دشنه ی خود Kulaib را به قتل رساند، Al Zir Salim Abu Laila  برادر Kulaib  سوگند خورد تا زمانی که انتقام خون برادر خود را نگیرد، از خوردن شراب، انجام رابطه جنسی یا استفاده از عطر خودداری کند. یک جنگ چهل ساله میان قبیله بکر و تقلیب درگرفت که تقریبا هر دو قبیله را قبل از آن که نبرد به خاموشی گراید و فروکش کند به نابودی کشاند. موضوع از اینجا آغاز شده بود که Jasass از یک زن سالخورده به نام Basus محافظت می کرد که شتر ماده ی پیرش در حریم Kulaib به چرا پرداخت. Kulaib که می دید چگونه آن شتر در حریم وی می چرد تیری به پستان شتر پرتاب نموده و آن را کشت. Jasass آن گاه Kulaib را به قتل رساند، یعنی در واقع شوهر خواهر خودش جلیله را. او این قتل را به این خاطر انجام نداد که Kulaib یک مستبد زورگو بود، بلکه به این دلیل که او وی را جریحه دار کرده و کوچک نموده بود. به این ترتیب بود که جنگ موسوم به Basus آغاز گردید. با انگیزه ای مشابه Amr Ibn Kulthum فرد دیگری به نام Amr Ibn Hind را کشت، زیرا فرد دوم می خواست که مادر اولی را مورد تحقیر قرار دهد. فرد مقتول ترتیبی داده بود که مادر خودش به مادر Ibn Kulthum  به هنگام صرف شام دستور دهد که در خدمت او باشد. مادر Ibn Kulthum در مقابل چنین تحقیری فریادی کشید. Ibn Kulthum بی درنگ Ibn Hind را به قتل رساند و آن قصیده ی مشهور را از برخواند که به بهترین وجه طبیعت سیاست در جهان معاصر عرب را تا زمان حاضر و در رابطه با مفهوم انتقام توصیف می کند:  

ما باید زلال ترین آب ها را بنوشیم

و برای دیگران گل ها و لجن ها را باقی گذاریم  

به سخن دیگر این شعر به « من » اشاره می کند، در حالی که دیگران اصلا اهمیتی ندارند. علت جنگ میان دو قبیله ی Dahis و Ghabra اساسا کشت و کشتار دوطرفه بود که در آن هر کس در حال گرفتن انتقام از طرف مقابل بود و از این رو جنگی بود که همه چیز را به نابودی کشاند.  

در دوره ی اسلامی خلفای راشدین یا عصر طلایی سیاست در تاریخ اسلام، جنگی میان علی یا چهارمین خلیفه قانونی از یک طرف و عایشه، طلحه و زبیر از طرف دیگر درگرفت. سپس با ظهور معاویه ابن سفیان همان شعار سربرآورد و خواستار خونخواهی قتل عثمان گردید، زیرا این حق منحصر به فرد خلفای قانونی بود. در اینجا قدرت انگیزه ی اصلی بود لیکن شعار کین خواهی تنها درخواستی بود که مطرح می شد، هرچند شاید در شیوه ای پنهان مطرح می گشت. این واقعیت را به خوبی می توان با درخواست برای مجازات قاتلین عثمان نشان داد. به محض آن که معاویه خود به قدرت رسید دیگر چنین درخواستی به فراموش سپرده شد. هنگامی که حسین ابن علی بر ضد یزید ابن معاویه اعلام شورش کرد و مکه را بنا به درخواست پیروان خود در کوفه که متعهد به بیعت با او شده بودند به قصد عراق ترک نمود، در کربلا به قتل رسید و آنهم پس از آن که پیروانش او را در این نبرد تنها گذاشتند. این همان تراژدی است که باعث ایجاد مذهب شیعه به عنوان یک جنبش سیاسی گردید و به یک مکتب مستقل تبدیل گشت که شعار آن « به انتقام خون حسین » بود. و وقتی عباسیان به قدرت رسیدند آنها تمامی کسانی را که به امویان وابسته بودند از دم تیغ گذراندند و حتی قبر های خلفای اموی را زیر و رو کردند و آنچه از آنها باقی مانده بود را به طور کامل از بین بردند که معنای تلویحی آن این است که آنها حتی از مردگان نیز انتقام می گرفتند.  

بلی، زمان برای اعراب در یک لحظه ی بخصوص متوقف شده است، یعنی از همان هنگامی که Jasass به قتل Kulaib مبادرت ورزید و تا اعدام صدام حسین، این لحظه همچنان به دور خودش در عملی از انتقام جویی می گردد و می گردد ـ و ما هنوز هم پاکیزه ترین آب ها را می نوشیم و برای دیگران گل ها و لجن ها را باقی می گذاریم. هرچند که البته می توان پرسید چرا همه ی ما باهم نباید با توجه به روابط میان بخش های گوناگون جامعه یا با توجه به روابط میان بخش های متنوع در جهان آب زلال بنوشیم؟ بالاخره آنچه باعث تحریک انتقام جویی در خصوص هر موردی می گردد می تواند قبیله، خانواده، فرقه یا حزب باشد و می تواند یک شعار قبیله ای یا ناسیونالیستی دیروز یا شعار دینی امروز باشد. شکل ها عوض می شوند هرچند که عطش خون و خون خواهی همچنان باقی می ماند.  

 آنچه در عراق و حتی در لبنان، سودان، الجزایر، سومالی و سایر نقاط جهان عرب در حال روی دادن است پیامد یک فرهنگ منسوخ ماندگار و غیر قابل تغییر است که خودش را به کمک محافظان قدرتمند در شیوه ای عجیب بازتولید می کند و آنهم تا درجه ای که حتی دینی مانند اسلام فقط می تواند برای دوره ی کوتاهی بر آن غلبه کند تا آن که خودش نیز زیر سلطه ی انتقام جویی قرار گیرد. ما به فرقه ها، مکتب های فکری، گروه های قومی، قبیله ها، طایفه ها، رسم ها و سنت ها تبدیل شده ایم. هرکس دیگری را در دفاع از اسلام به قتل می رساند، در حالی که این قدرت، ثروت، تعصب و جهالت است که در پشت چنین اقداماتی مخفی گردیده. بعضی ها از روی آگاهی دست به این اعمال می زنند در حالی که دیگران از روی نادانی و تعصب. Abu Laila نمرده است. خون Kulaib هنوز هم می جوشد. زدوخوردها میان قبیله ی بکر و تقلیب به پایان نرسیده و خودپسندی Ibn Kulthum همچنان ادامه دارد. همه ی آنها هنوز هم در میان ما و در ما زنده اند مگر آن که تصمیم به طرد آنها گیریم . . . اما دیگر چه وقت؟ این همان پرسش اصلی است.   

      Revenge and the History of the ArabsTurki al-Hamad

http://www.asharq-e.com 

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: